W?adca, który o polski tron musia? walczy? zbrojnie. Dzi? rocznica koronacji Zygmunta III Wazy

W?adca, który o polski tron musia? walczy? zbrojnie. Dzi? rocznica koronacji Zygmunta III Wazy

Zygmunt III Waza, portret p?dzla Martina Kobera, ok. 1590 roku
Zygmunt III Waza, portret p?dzla Martina Kobera, ok. 1590 roku / ?ród?o: Wikimedia Commons / domena publiczna
27 grudnia 1587 roku w katedrze wawelskiej odby?a si? koronacja Zygmunta III Wazy na króla Polski. Obj?cie przez niego w?adzy wymaga?o jednak zaci?tej walki: nie tylko politycznej, ale równie? zbrojnej. Jak wygl?da?a trudna droga do w?adzy?

Trzecie bezkrólewie by?o jednym z najbardziej burzliwych w dziejach I Rzeczypospolitej. Przebieg sejmu elekcyjnego 1587 roku wzbudzi? w?ród jego uczestników powa?ne obawy co do przysz?o?ci ojczyzny. Przybyli w licznej asy?cie wojskowej (wraz z artyleri?) magnaci byli gotowi do konfrontacji zbrojnej. Zgromadzeni na polu elekcyjnym podzielili si? na trzy odr?bne ko?a i nie mogli doj?? do porozumienia w kwestii wyboru monarchy. G?ównymi kandydatami byli Habsburgowie (szczególnie za? arcyksi??? Maksymilian), car Fiodor, bli?ej nieokre?lony ?Piast” (czyli Polak) oraz Zygmunt Waza.

Forsowany przez prymasa Stanis?awa Karnkowskiego dynasta szwedzki wydawa? si? najodpowiedniejszym kandydatem, pozostali nie mogli liczy? na wi?ksze poparcie ze strony zarówno senatorów, jak i szlachty. Za Waz? przemawia?y liczne zalety. Wotuj?cy senatorowie podkre?lali, ?e p?ynie w nim krew rodzimej dynastii, nosi imi? dwóch ostatnich Jagiellonów, jest m?ody, zna j?zyk polski oraz zosta? wychowany w wierze katolickiej. Panowanie Zygmunta w my?l jego stronników mia?o przynie?? sojusz ze Szwecj? przeciwko Moskwie i po??czenie idei monarchii elekcyjnej z dziedziczn?. Oczywi?cie, taki obrót sytuacji nie odpowiada? Litwinom, dla których wspomniana konfiguracja polityczna grozi?a wojn? ze wschodnim s?siadem i ryzykiem powa?nych strat. Z tego powodu byli oni sk?onni poprze? kandydatur? rakusk?, gwarantuj?c? w ich przekonaniu pokój z państwem moskiewskim.

Nie mog?c wypracowa? konsensusu, arcybiskup gnie?nieński przeniós? obrady sejmu z ko?a generalnego, gdzie dominowali nastawieni prohabsursko Zborowscy, do ko?a ?czarnego”, gdzie 19 sierpnia Karnkowski dokona? nominacji Zygmunta na króla Polski. Pod aktem elekcji królewicza podpisa?o si? dwudziestu sze?ciu senatorów oraz dwudziestu trzech urz?dników. Pod nieobecno?? marsza?ka wielkiego koronnego Andrzeja Opalińskiego, wybór Zygmunta na króla publicznie oznajmi? w katedrze ?w. Jana kanclerz Jan Zamoyski. Trzy dni pó?niej w kole generalnym biskup kijowski Jakub Woroniecki og?osi? królem Maksymiliana Habsburga, który uzyska? poparcie jedynie dziewi?ciu senatorów, w tym dwóch litewskich. Wi?kszo?? Litwinów nie uzna?a jednak obydwu elektów i z?o?y?a protestacj? przeciwko rozerwaniu sejmu. Podobnie post?pili równie? przedstawiciele województwa ruskiego, brac?awskiego oraz brzesko-kujawskiego.

Decyzje sejmików

Zebrani w kole ?czarnym” podj?li prób? legalizacji dokonanego przez siebie wyboru w?adcy. Recesem sejmu elekcyjnego zwo?ali sejmiki poelekcyjne na 19 wrze?nia, a tak?e generalny zjazdy szlachty do Wi?licy na 5 pa?dziernika, z kolei koronacj? wyznaczyli na 18. dzień tego samego miesi?ca. Hetman wielki koronny wyruszy? z Warszawy do Krakowa na czele 2000 jazdy i 700 ?o?nierzy piechoty, aby obj?? dowództwo nad obron? miasta. Po drodze, za zgod? tamtejszego starosty, zabra? z Rawy Mazowieckiej pieni?dze kwarciane na op?acenie ?o?nierzy (80 tys. z?). Stolica by?a wówczas obsadzona przez za?og? licz?c? 1500 ludzi stanowi?cych zaci?g województwa krakowskiego pod dowództwem tamtejszego wojewody Andrzeja T?czyńskiego. ?o?nierze zabezpieczali miasto a? do zakończenia obrad sejmu koronacyjnego.

Stanis?aw Karnkowski, arcybiskup gnie?nieński (1520-1603)Bracia Zborowscy, marsza?ek nadworny koronny Andrzej, kasztelan gnie?nieński Jan oraz banita Krzysztof, wspierani przez wojewod? poznańskiego Stanis?awa Górk?, starost? ?niatyńskiego Miko?aja Jaz?owieckiego, starost? piotrkowskiego Piotra Dunina Szpota oraz Stanis?awa Stadnickiego, zbierali swoje si?y w Tarczynie. Otrzymali wsparcie finansowe od Habsburgów w wysoko?ci 60 tys. z?, narzekali jednak na nisk? wysoko?? subsydiów. Porównuj?c ówczesne si?y wojskowe zwolenników obydwu elektów, Lew Sapieha stwierdzi?, ?e zwolennicy Zygmunta mieli przewag?: ?pot??na jego facya bardzo, mem zdaniem, jemu pewniej by? królem ni? inszemu”. Jak zauwa?y? podkanclerzy litewski, kandydaturze królewicza szwedzkiego udzieli?y poparcia najpowa?niejsze si?y w Koronie, w tym przede wszystkim hetman dysponuj?cy wojskiem zaci??nym. Wprawdzie Zamoyski nie z?o?y? podpisu pod elekcj? Wazy, jednak?e kandydatura Zygmunta by?a mu bli?sza, a nadchodz?cy konflikt stwarza? mu mo?liwo?? zbrojnego rozprawienia si? z politycznymi przeciwnikami. Zwolennikom Maksymiliana Habsburga pozostawa?o wi?c oczekiwa? na swojego elekta, który mia? wkroczy? ze ?l?ska w granice Rzeczypospolitej wraz z posi?kami.

Opowiedzenie si? sejmików za jednym z kandydatów by?o kluczowym elementem walki o tron. Wi?kszo?? sejmików koronnych zebra?a si? w czasie wyznaczonym przez reces. Szlachta na sejmikach: ?redzkim, proszowickim, szadkowskim, opatowskim, lubelskim, wieluńskim i wszystkich mazowieckich opowiedzia?a si? za kandydatur? Zygmunta Wazy, podkre?laj?c, ?e zosta? on wybrany zgodnie z zasadami wolnej elekcji. Zdaj?c sobie spraw? z zagro?enia Korony przez wojska Maksymiliana Habsburga oraz posi?kuj?cych je pocztów magnatów koronnych, szlachta podj??a uchwa?y o powo?aniu pospolitego ruszenia, oddaj?c je pod zwierzchno?? hetmana wielkiego koronnego, i zobowi?za?a si? wyruszy? zbrojnie ?gdzieby si? (...) niebezpieczeństwo koronne od tej strony rakuski pokaza?o”. Szczególnie du?? obaw? przez wojskiem arcyksi?cia odczuwa?a szlachta wielkopolska, kr??y?y bowiem po Koronie wie?ci, i? Habsburg wyruszy do Gniezna, aby w tamtejszej katedrze odby? koronacj?. Cz??? sejmików zdecydowa?a si? ruszy? zbrojnie pod Wi?lic?: tak post?pi?a szlachta krakowska, lubelska oraz sieradzka. Pozosta?e zjazdy koronne wyznaczy?y deputatów na zjazd, a sejmiki ?redzki, lubelski, ?om?yński, opatowski i szadkowski wybra?y równie? pos?ów na sejm koronacyjny. Zgodnie z recesem warszawskim zebra?a si? tak?e szlachta be?ska, uznaj?c wybór Zygmunta Wazy oraz zobowi?zuj?c si? do zbrojnego ruszenia pod Wi?lic?.

Szlachta ruska zebrana w S?dowej Wiszni uzna?a sejm elekcyjny za niewa?ny, gdy? odby? si? przy obecno?ci licznych pocztów zbrojnych oraz zosta? rozerwany, co oznacza?o z?amanie zasad wolnej elekcji. Niemniej obecni na zje?dzie zadeklarowali, ?e rusz? pod Wi?lic? zbrojnie w celu namówienia pozosta?ych braci i senatorów do zwo?ania nowej elekcji, która doprowadzi? mia?a zwa?nione strony do porozumienia.

Ze wzgl?du na braki ?ród?owe nie jeste?my w stanie wskaza? jak? postaw? przyj??y sejmiki województw: kijowskiego, brac?awskiego oraz podolskiego. W praktyce szlachta ukrainna nie odegra?a w toku nadchodz?cych wydarzeń donio?lejszej roli, pozostaj?c w cieniu braci z województwa ruskiego oraz wo?yńskiego, które równie? zdecydowa?o si? wys?a? pos?ów na sejm koronacyjny.

13 pa?dziernika odby? si? generalny sejmik mazowiecki, potwierdzaj?c stanowisko Mazowsza w sprawie elekcji. Zobowi?za? on szlacht? do oczekiwania w pogotowiu na zbrojny wymarsz na miejsce wyznaczone przez hetmana wielkiego. Z kolei 16 pa?dziernika szlachta sieradzka i wieluńska stan??a pospolitym ruszeniem pod Krzepicami, wyznaczaj?c kolejny zjazd na 23 pa?dziernika w Wieluniu. Z Krzepic szlachta uda?a si? do stanowisk wyznaczonych przez kasztelanów i czeka?a na dyspozycje wojewody co do ?jechania ruszeniem pospolitym na wojn?”.

Zjazd w Wi?licy

Królewicz szwedzki ju? 29 wrze?nia wyl?dowa? w Gdańsku, gdzie 7 pa?dziernika zaprzysi?g? przed biskupem kujawskim Hieronimem Rozdra?ewskim pacta conventa. Wiadomo?? o jego przybyciu dotar?a do Warszawy cztery dni pó?niej. W tym czasie odby? si? zjazd wi?licki. Chocia? miasto zosta?o wcze?niej zaj?te przez oddzia?y Zborowskich, hetmanowi uda?o si? zamkn?? ich chor?gwie w zamku i zjazd odby? si? zgodnie z planem. Ze wzgl?du na napi?t? sytuacj? oraz brak czasu nie zaj?to si? sprawami egzorbitancji szlacheckich oraz reform, odk?adaj?c je na przysz?o??. Potwierdzono jednak postanowienia konfederacji warszawskiej o zachowaniu pokoju wyznaniowego oraz egzekwowaniu prawa zgodnie z konfederacj? generaln?. Jednocze?nie senatorowie poparli wraz z rycerstwem wybór Zygmunta, pot?piaj?c maksymilianistów oraz og?aszaj?c ich wrogami ojczyzny. Zdecydowano o pospolitym ruszeniu si? pod Kraków wszystkich koronnych i litewskich ziem oraz województw najdalej za dwie niedziele. Uczestnictwo w wyprawie by?o wymagane pod gro?b? konfiskaty maj?tków szlacheckich, co wzbudzi?o – szczególnie w?ród szlachty ruskiej – du?e kontrowersje. Ponadto zdecydowano o przeniesieniu dalszych obrad do stolicy. Cz??? województw, jak np. ruskie, zdecydowa?a si? równie? wys?a? pos?ów na sejm koronacyjny.

W mowie wyg?oszonej 8 pa?dziernika do obecnych na zje?dzie, kanclerz i hetman Zamoyski wiele mówi? o przykro?ciach, które wyrz?dzili mu Zborowscy. Jak sam podkre?la? ?niesnaski owe mi?dzy nami nie pochodz? z ?adnych prywatnych uraz, lecz o Rzplit? powsta?y”, czyli o jej kszta?t oraz form?. Kanclerz d??y? bowiem w okresie poprzedniego regnum do zmiany systemu politycznego państwa w duchu monarchistycznym, co spotka?o si? z dezaprobat? nie tylko Zborowskich, ale przede wszystkim republikańsko usposobionej szlachty. Kanclerz w swojej przemowie chcia? si? wi?c odci?? od spadaj?cych na niego oskar?eń, i? zarówno w czasach Batorego, jak i bezkrólewia, dzia?a?, kieruj?c si? nienawi?ci? do szlacheckiego rodu. Przemawiaj?c, Zamoyski oznajmi? równie?, ?e nie chce mie? obcego, niemieckiego pana. Nie poinformowa? jednocze?nie zebranych, ?e Zygmunt jest ju? w Koronie, o czym wiedzia? dzi?ki utrzymywaniu o?ywionej korespondencji z królow? Ann?. Jak s?usznie zauwa?ono w historiografii, zachowanie Zamoyskiego ju? u wspó?czesnych wzbudzi?o podejrzenia co do intencji hetmana. Pos?dzano go o ukrywan? ch?? zdobycia korony dla siebie. Nawet je?eli mia? on takie zamiary w czasie trwania elekcji, w momencie przybycia króla-elekta do Polski nie by?y one (przynajmniej tymczasowo) mo?liwe do zrealizowania.

Pocz?tek wy?cigu do Krakowa

13 pa?dziernika wystosowano z Krakowa uniwersa? do szlachty. Informowano w nim, ?e arcyksi??? zbli?a si? do miasta (jego wojska podesz?y pod miasto ju? dzień pó?niej) i uzurpuje sobie w?adz? królewsk?, zmuszaj?c miejscowo?ci na drodze swojego przemarszu do sk?adania mu przysi?gi wierno?ci. W uniwersale proszono szlacht?, zgodnie z postanowieniem wi?lickim, o stawienie si? pospolitym ruszeniem pod stolic? we dwa tygodnie po opublikowaniu tego listu w grodach.

Czytaj tak?e

 0

河北快三计划网页版 自贡市| 夏津县| 侯马市| 沈阳市| 洛扎县| 舞阳县| 常熟市| 砚山县| 齐河县| 普洱| 重庆市| 南漳县| 榆中县| 海伦市| 金堂县| 昂仁县| 中卫市| 哈尔滨市| 开阳县| 北辰区| 岢岚县| 安国市| 鄂尔多斯市| 周口市| 偃师市| 莲花县| 肇州县| 康保县| 绿春县| 法库县| 长沙市| 玉田县| 长春市| 改则县| 顺平县| 虎林市| 青田县| 江门市| 黄陵县| 潼关县| 临高县|